Telefon ekranında kısa bir video görüyoruz. Birkaç cümle, öfkeli bir başlık, altında yüzlerce yorum… Konuşmanın öncesini bilmiyoruz. Sonrasında ne söylendiğini de. Ama yorumları okumaya başladığımızda tartışma çoktan sonuçlanmış oluyor. Birileri kişinin nasıl biri olduğuna karar vermiş, diğerleri hangi bedeli ödemesi gerektiğini konuşuyor.
Biz görüntüyü henüz izlerken ceza önerileri sıralanıyor: İşinden çıkarılsın, bir daha ekrana çıkmasın, kimse onunla çalışmasın.
Peki, hakkında bu kadar kesin konuştuğumuz insanı ne kadar tanıyoruz?
Toplumun birini hızla yargılaması yeni değil. Dedikoduların, peşin hükümlerin, haksız suçlamaların insan hayatında bıraktığı izler sosyal medyadan önce de vardı. Fakat bugün bir yargının yayılması için aynı mahallede yaşamamız, aynı çevrede bulunmamız gerekmiyor. Tanımadığımız bir insan hakkındaki kanaatimiz, birkaç saniye içinde binlerce kişinin önüne düşebiliyor.
Üstelik paylaşırken çoğu zaman yalnızca bir görüntüyü aktarmıyoruz. Yanına kendi hükmümüzü de ekliyoruz. “Zaten böyle biri olduğu belliydi” diyoruz. Oysa belki birkaç dakika öncesine kadar adını bile bilmiyorduk.
Beni düşündüren, bir davranışı eleştirmekten bir insanın bütün hayatı hakkında karar vermeye ne kadar çabuk geçtiğimiz. Yanlış bir cümleden yola çıkıp karakterine, ailesine, mesleğine kadar uzanabiliyoruz. Söylediği sözün neden yanlış olduğunu tartışmak yerine, artık toplum içinde nerede bulunmaması gerektiğini konuşuyoruz.
Bu noktada eleştirinin sınırı da amacı da değişiyor.
Elbette insanların söylediklerinden ve yaptıklarından sorumlu tutulması gerekir. Bir söz incitici olabilir, bir davranış ayrımcılık içerebilir, bir açıklama ciddi bir tepkiyi hak edebilir. Sosyal medyada dile getirilen itirazlar, görmezden gelinen bir haksızlığın duyulmasını da sağlayabilir. Özellikle kendisini başka türlü duyurma imkânı bulamayan insanlar için bu alanın değeri var.
Fakat hesap sormakla, hakkında eksik bilgi sahibi olduğumuz bir insanın hayatını dağıtmayı istemek arasında durup düşünmemiz gereken bir mesafe bulunuyor.
Kısa bir görüntünün gerçeği eksik aktarması mümkün. Bazen de kayıt açık ve söylenen söz gerçekten yanlış. İkinci durumda bile şu soruları sormak gerekiyor: Tepkimiz yapılanla orantılı mı? İlgisiz insanları hedefe katıyor muyuz? Açıklama geldiğinde dinlemeye hazır mıyız? Yoksa ilk kararımızı değiştirmemek için artık hiçbir bilgiye bakmıyor muyuz?
Çünkü bir tartışma kalabalıklaştıkça, fikir değiştirmek de zorlaşabiliyor. Sert bir paylaşım yapmış, başkalarının da paylaşmasını istemişsek sonradan “Eksik bilgiyle konuşmuşum” demek bize ağır geliyor. Kendi yanılgımızı kabul etmek yerine, hedef aldığımız kişinin başka bir kusurunu aramaya başlayabiliyoruz.
Böylece konuştuğumuz ilk olay geri planda kalıyor. Eski fotoğraflar, yıllar önce yazılmış mesajlar, başka insanlarla kurulmuş ilişkiler dosyaya ekleniyor. Bir insanın bütün geçmişi, baştan verilmiş kararı doğrulayacak malzeme gibi taranıyor.
Geçmişte söylenen sözlerin eleştirilmesi elbette mümkün. Ancak aradan geçen yılların, kişinin bugünkü tutumunun ve değişip değişmediğinin de bir anlamı olmalı. İnsanların daha doğru düşünmesini, hatalarını fark etmesini istiyorsak bunu yaptıklarında görebilmeliyiz. Birini sonsuza kadar en kötü cümlesiyle tanımladığımızda, değişmesini beklediğimizi söylemek de inandırıcılığını kaybediyor.
Özür konusunda da aynı güçlükle karşılaşıyoruz. Hedefteki kişi sustuğunda umursamazlıkla, konuştuğunda kendisini kurtarmaya çalışmakla suçlanabiliyor. Elbette her özür samimi olmak zorunda değil. Özür dilemek, doğan zararı kendiliğinden ortadan kaldırmaz; kimse de hemen affetmek zorunda değildir. Ama ne söylerse söylesin hiçbir karşılığı olmayacağına daha baştan karar vermişsek, aslında açıklama beklemiyoruz demektir.
Bu hızın içinde gazeteciliğin sorumluluğu da büyüyor. Bir kişinin adının çok konuşulması, onun hakkındaki iddiaların doğrulandığı anlamına gelmez. Binlerce kez paylaşılan bir video, sırf yaygınlaştığı için bütün bağlamı anlatmış olmaz. Bir iddiayı haberleştirmekle o iddianın hükmünü başlığa taşımak farklı şeylerdir.
Gazeteci, kalabalığın öfkesine yetişmeye çalışırken kontrol etmesi gereken bilgiyi atladığında, o öfkeye daha geniş bir alan açabilir. Sonradan yapılan düzeltme ise ilk başlığı gören herkese ulaşmayabilir. Hakkında konuşulan kişi için mesele birkaç günlük gündemden ibaret kalmaz. İş yerinde, ailesinde, arkadaş çevresinde açıklama yapmaya devam eden odur.
Bir de yalnızca görünür kişilerin başına geliyormuş gibi düşündüğümüz bu durumun sıradan insanlara uzanan tarafı var. Bir çalışan, bir öğrenci, sokakta görüntülenen biri… Kameranın karşısına çıkmayı hiç seçmemiş bir insan, bir sabah binlerce kişinin yorumladığı görüntünün merkezinde bulunabilir. Bizim kaydırıp geçtiğimiz ekran, onun hayatında uzun süre kapanmayan bir meseleye dönüşebilir.
Bu yüzden paylaşım tuşuna basmadan önce biraz yavaşlamak gerekiyor. Kaydın tamamını aramak, iddia ile doğrulanmış bilgiyi ayırmak, ilgili kişinin açıklamasına bakmak… Bunları yapmak, yanlışı savunmak anlamına gelmiyor. Kendi sözümüzün sorumluluğunu almak anlamına geliyor.
Bir davranışa güçlü biçimde itiraz edebiliriz. Haksızlığa uğrayan kişinin yanında durabilir, hesap sorabiliriz. Bunu yaparken hakaret etmeyi, tehdit etmeyi, özel bilgileri yaymayı ya da kişinin yakınlarını hedef göstermeyi reddedebiliriz.
Çünkü ekrandaki kalabalığa katıldığımızda yalnızca bir yorum yazmış olmuyoruz. Bir insan hakkında oluşan kanaate kendi payımızı ekliyoruz.
O on saniyelik videoyu kapattıktan sonra kendi hayatımıza dönmek kolay. Hakkında hüküm verdiğimiz kişi ise bizim bıraktığımız yerde yaşamaya devam ediyor.