Bazı kayıpların üzerinden geçen yıllar, o kaybı uzaklaştırmaz. 10 Kasım 1938 sabahı saat dokuzu beş geçe Dolmabahçe Sarayı’nda sona eren bir hayat, aradan geçen 88 yıla rağmen bu ülkenin ortak hafızasında yaşamayı sürdürüyor. Mustafa Kemal Atatürk’ün adını duyduğumuzda hissettiğimiz saygının ve özlemin ardında, bir milletin kaderiyle iç içe geçmiş bir ömür var.

Atatürk’ün hayatına baktığımda beni en çok düşündüren, yaşadığı dönemin güçlükleri karşısında üstlendiği sorumluluk oluyor. Bugün sonucunu bildiğimiz için tarihin o günlerini bazen fazla kolay okuyabiliyoruz. Oysa hiçbir büyük karar, alınırken başarısının garantisini taşımıyordu. Samsun’a çıkarken de Millî Mücadele’yi örgütlerken de önünde belirsizlikler, yokluklar ve ağır riskler vardı. Bizim bugün birer tarih olarak öğrendiğimiz dönüm noktaları, o günlerde cesaret ve kararlılık gerektiren tercihlerdi.

19 Mayıs 1919’u anlamak için biraz da bunu düşünmek gerekiyor. Savaşların yorgunluğunu taşıyan bir halk, işgal altındaki topraklar, daralan imkânlar… Mustafa Kemal, böyle bir ortamda bağımsızlık mücadelesinin örgütlenmesine öncülük etti. Anadolu’nun farklı şehirlerinde kurulan temaslar, yapılan kongreler ve Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi, milletin kendi geleceği hakkında söz sahibi olacağı bir mücadelenin adımlarıydı.

Bu mücadelede elbette binlerce insanın emeği, fedakârlığı ve canı vardı. Cephede savaşan askerin, cephane taşıyan kadının, elindeki son imkânı paylaşan köylünün hakkını unutmadan Atatürk’ün önderliğini anlamak gerekir. Onun tarihimizdeki yerini büyüten, milletin dağınık imkânlarını ve direncini ortak bir hedef etrafında birleştirebilmesiydi. Zaferin ardında askerî bilgi kadar, insanlara birlikte başarabilecekleri bir gelecek gösterebilme gücü de bulunuyordu.

Ardından Cumhuriyet geldi. 29 Ekim 1923, egemenliğin kaynağını millette bulan yeni bir devlet düzeninin ilanıydı. Atatürk, bağımsızlık mücadelesindeki önderliğini ülkenin yeniden kuruluşunda da sürdürdü. Savaşın ardından ayağa kalkmaya çalışan bir ülkede eğitimden hukuka, ekonomiden toplumsal yaşama uzanan köklü değişikliklere öncülük etti.

Bu yılları düşündüğümüzde, yapılanların genişliği kadar zamanın kısalığı da dikkat çekiyor. Harf Devrimi, eğitimde birlik, kadınların siyasal haklarının genişlemesi, üniversite reformu… Her biri kendi başına uzun uzun konuşulması gereken dönüşümler. Cumhuriyet’in ilk yıllarında atılan bu adımlar, ülkenin geleceğine ilişkin güçlü bir iradeyi gösteriyordu.

Atatürk’ün kitaplarla kurduğu ilişki de bu iradenin önemli bir parçasıydı. Onu cephede, Meclis kürsüsünde ya da bir devlet töreninde gösteren fotoğraflar kadar, okurken ve çalışırken gösteren karelere de bakmak gerektiğini düşünüyorum. Öğrenmeye zaman ayıran, farklı alanlarla ilgilenen, okudukları üzerinde düşünen bir lider görüyoruz. Yoğun sorumlulukları içinde düşünsel çalışmayı sürdürmesi, aldığı kararların arkasındaki hazırlığı anlamamıza yardımcı oluyor.

Bir de bütün bu tarihî sorumlulukların içinde yaşayan insan var. Çocuklarla konuşan, dostlarıyla aynı sofrada buluşan, müzik dinleyen, doğayla ilgilenen Mustafa Kemal… Bu yönleri, onu anıtlardaki görünümünün ötesinde tanımamızı sağlıyor. Yorgunluğu, hastalığı, sevinçleri ve özlemleri olan bir insanın böylesine büyük bir sorumluluğu taşıdığını düşünmek, yapılanların değerini daha da artırıyor.

Ömrünün son döneminde sağlığı ağırlaşırken devlet meseleleriyle ilgilenmeyi sürdürmesi de bu sorumluluk duygusunun bir göstergesiydi. Hatay meselesine verdiği önem, son yıllarının belirgin başlıklarından biri oldu. Ancak 1938 sonbaharında hastalığı ağırlaştı ve 10 Kasım sabahı, henüz 57 yaşındayken hayatını kaybetti.

Bir ömre sığanlara bakınca, insan ister istemez yapabileceklerinin devamını da düşünüyor. Belki 10 Kasım hüznünün bir yanı burada: Tamamlanmış büyük bir mücadelenin gururuyla, erken sona ermiş bir hayatın kederini birlikte taşımak.

Bugün onu hiç görmemiş kuşakların da aynı saygıyla anması, Atatürk’ün bu ülkenin hayatındaki yerini anlatıyor. Bir çocuğun okulda öğrendiği adı, zamanla tarihini okuyarak daha yakından tanıdığı bir kişiliğe dönüşüyor. Samsun’dan Ankara’ya, Sakarya’dan Cumhuriyet’in ilanına uzanan yolu öğrendikçe, fotoğrafın ardındaki hayat belirginleşiyor.

10 Kasım, benim için o hayata duyulan minnetin günü. Bağımsızlık mücadelesine önderlik eden, Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran ve hayatının büyük bölümünü ülkesinin geleceğine adayan Mustafa Kemal Atatürk’ü hatırlamanın günü.

Saat dokuzu beş geçe durduğumuzda, bir zamanlar bu topraklarda yürümüş bir insanı anıyoruz. Attığı adımların hayatımıza kadar ulaşmış olduğunu bilerek…

Aradan geçen 88 yılın ardından, saygıyla, minnetle ve özlemle.