Önceki yıllarda Adana Çerkes Kültür Derneği yönetim kurullarında görev alan ve Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED) Doğu Akdeniz Bölgesi delegeliğini yürüten araştırmacı-yazar Şamil Emre Aydın, beşinci kitabı “Çerkes Bilmeceleri”ni e-kitap formatında okurlarla buluşturdu.
“Dilsel ve kültürel belleği canlı tutmak istedim”
“Çerkes Bilmeceleri” kitabını hazırlama fikrinin dilsel ve kültürel belleği koruma isteğinden doğduğunu belirten Şamil Emre Aydın, “Dilsel ve kültürel belleği canlı tutma isteği, Çerkesçenin örtük, mecazlı ve alegorik ifade kapasitesini sergileme arzusu, Doğu ve Batı Çerkes literatürlerindeki ve Diaspora Çerkesleri arasında bilinen bilmeceleri tek bir çatı altında toplayarak bir koleksiyon oluşturma düşüncesi ve Türk dilinde bu alanda yazılmış müstakil bir eser bulunmamasının oluşturduğu boşluk, beni bu çalışmayı yapmaya yöneltti. Bu süreçte öncelikli olarak Literatür taraması ile işe başladım. Bu taramalar neticesinde, direkt Çerkes Bilmecelerine yönelik eserlere rastladığım gibi, sadece bir kısmında Çerkes Bilmecelerine yer veren eserlere de rastladım. Tamamını bir çatı altında toplama gayesi güttüm. Bu doğrultuda; Doğu Çerkes Literatüründe eser kaleme almış; Jılawu Nurbiy, Qudey Zinaide, Nalo Zawur, Qermoque Hamid, Şocen Leonid, Cerice Arsen gibi isimlerin kitaplarından yararlandım. Batı Çerkes Literatüründe de; Huaj Mahmud, Hud Şamsedin ve Wunereqo Raya gibi isimlerin kitaplarından yararlandım. Diasporadan ise; Adana’dan Merğuş Vezir, Bandırma’dan Qalejoque Ali, Kahramanmaraş’tan Dzeşoque Ahmet, Kayseri’den Nazar Hamit ve Yewutıx Turhan, Hatay’dan Phawo Uğur, Huaj Gizem, Hatam Semira, Hatam Saffet ve Meretıqu Emre gibi kaynak kişilerden şahsen derledim” şeklinde konuştu.
“Çerkes bilmeceleri unutulma tehlikesiyle karşı karşıya”
Çerkeslerin anavatanlarında bilmecelere ilişkin yazılı eserlerin bulunmasının kültürel belleğin korunmasına katkı sağladığını kaydeden Şamil Emre Aydın, “Kültürel mirasın unutulması ve kaybolması, bilindiği üzere her toplum için endişe verici bir durumdur. Bilmecelerin, günlük konuşmalarda atasözleri veya deyimler kadar sık kullanılmaması nedeniyle ekstradan unutulmaya yüz tuttuğu da açıktır. Yaklaşık bir yıldır yaptığım Çerkesçe Bilmece derleme çalışmalarım sonucunda Türkiye Çerkesleri arasından toplayabildiği bilmece sayısının 150'yi bulmaması bu durumun bariz bir göstergesidir. Çerkeslerin Anavatanlarında bu alanda yazılı eserlerin olması bu belleğin korunmasını sağlamaktadır; fakat dünya üzerinde en fazla Çerkes nüfusa sahip ülkenin Türkiye olmasına karşın, bu alanda Türkiye’de ve Türkçe müstakil bir eser verilmemiş olması çok büyük bir boşluk oluşturmaktadır. Bu alandaki boşluğu doldurma düşüncesi, bu kitabın vücut bulmasına vesile oldu veya teşvik etti diyebilirim” dedi.
“Çerkes Bilmeceleri”nin daha önce yayımladığı dört eserin ardından geldiğine dikkat çeken Aydın şunları söyledi: “Çerkes Bilmeceleri kitabından önce dört eser yazdım. 2015 yılının ilk çeyreğinde “Çerkes Alfabeleri” adlı eseri yazdım. Çerkeslerin eskiden günümüze yazın hayatına geçiş serüvenini eserde aktararak günümüzde resmi olarak kullanılan iki Çerkes alfabesini detaylı olarak tanıttım. 2015 yılının sonunda “Çerkes Diyalektleri” adlı eserle, Çerkes dilinin farklı lehçeleri ve ağızları üzerine karşılaştırmalı tablolardan oluşan linguistik bir çalışma çıkarttım. 2023 yılında “Çerkes Atasözleri” adlı eserle, Çerkeslerin anavatan literatüründe bulunan ve diaspora Çerkesleri arasında aktif olarak kullanılan atasözlerini derleyerek külliyatlaştırdım. 2025 yılında “Çerkes Halk İnançları” adlı eserle, geçmişten günümüze Çerkes toplumundaki halk inanışlarını, rüya tabirlerini ve gündelik hayata yansıyan ritüelleri derledim.”
“Bilmeceler toplumsal hafızanın taşıyıcısıdır”
Bilmecelerin yalnızca bir eğlence veya zekâ oyunu olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Aydın bilmecelerin yalnızca bir eğlence veya zekâ oyunu olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Aydın, bu ürünlerin toplumsal hafızanın, dilin, değerlerin ve kültürel tasavvurun kuşaktan kuşağa aktarılmasında önemli bir işlev üstlendiğini söyledi.
Günlük konuşma dilinden düşmüş ya da unutulmaya yüz tutmuş sözcüklerin bilmeceler aracılığıyla korunabildiğine işaret eden Aydın, bu ürünlerin bireylerin analitik düşünme, çıkarım yapma ve olaylara farklı açılardan bakma becerilerini de geliştirdiğini ifade etti.
Çerkes sözlü kültüründe bilmecelerin aile toplantılarında, dost meclislerinde ve toplumsal buluşmalarda insanları bir araya getiren bir iletişim aracı olarak kullanıldığını belirten Aydın, bu geleneğin sohbeti derinleştirdiğini ve kuşaklar arasındaki bağı güçlendirdiğini dile getirdi.
“Diaspora Çerkes bilmeceleri ilk kez kitapla kayıt altına alındı”
Aydın, kültürel açıdan özellikle diaspora Çerkeslerinden derlediği bilmecelere önem verdiğine dikkat çekerek şunları söyledi: “Kitaptaki her bilmece şüphesiz değerlidir ve önemlidir. Fakat benim, kültürel açıdan kritik önem atfettiğim bilmeceler, Diasporadan derlediğim bilmecelerdir. Zira anavatandaki bilmeceler kayıt altına alınmasına karşın, Diasporadaki Çerkes Bilmeceleri şimdiye kadar müstakil bir eser olarak kayıt altına alınmamıştı. Bu kayıtların, Anavatan Literatürüne de katkısı olacağını ümit ediyorum. Diasporadaki bilmecelerinden bir bilmece örneği vermek gerekirse, Qalejoque Ali’den derlediğim “Paylaştıkça eksilmeden artan nedir?” bilmecesi hoşuma gitmektedir. Cevabı “Aşk, sevgi” dir. Anavatan Literatüründen ise “Sabah dört ayak, öğlen iki ayak, akşam üç ayak” bilmecesini önemli buluyorum, zira cevabı “İnsan” olan bu bilmecenin tarihi de çok eski olsa gerek. Çünkü Antik Yunan Oidipus trajedisinde geçen Sfenks bilmecesine tıpatıp benzemektedir.”
“Çerkes bilmeceleri animasyon ve mobil oyunlarla yaşatılabilir”
Şamil Emre Aydın Çocukların ve gençlerin Çerkes bilmecelerine ilgi duymasını sağlamak için geleneksel kültür unsurlarının modern dijital formatlarla birleştirilmesi gerektiğine dikkat çekerek, “Çocukların ve genç kuşakların Çerkes bilmecelerine ilgi duymasını sağlamak için geleneksel kültür unsurlarını modern dijital formatlarla, oyunlaştırmayla ve eğlenceli sosyal aktivitelerle birleştirmek gerekir. Bilmeceler, doğası gereği merak uyandıran ve eğlendiren araçlar olduğu için doğru kanallarla sunulduğunda çocukların ve genç kuşakların ilgisini hızla çekebilir. Örneğin Dijital ve Mobil uygulamalarda seviye atlamalı kelime oyunları üretilebilir. Ailece veya arkadaş gruplarıyla oynanabilecek kart oyunları ya da masa oyunları tasarlanabilir. Çerkes festivallerinde, dernek etkinliklerinde veya yaz kamplarında, ödüllü bilgi yarışmaları düzenlenebilir. Sosyal platformlarda Çerkes bilmecelerini konu alan mini animasyonlar veya kukla videoları hazırlanabilir. Çerkes bilmecelerini içeren, boyama kitapları, çıkartmalı kitaplar ve büyük resimli hikaye kitapları basılabilir” diye ifade etti.
“Çerkes bilmeceleri 7’den 70’e herkese hitap ediyor”
Kitabın belirli bir yaş grubuna yönelik hazırlanmadığını vurgulayan Aydın, eserin çocuklardan yetişkinlere kadar herkesin okuyabileceği ve yararlanabileceği bir kaynak olduğunu söyledi.
Bilmecelerin aile ortamlarında, toplantılarda ve dost meclislerinde yeniden sorulup tartışılmasını istediğini belirten Aydın, böylece kuşaklar arasındaki iletişimin canlı tutulmasını amaçladığını ifade etti. Eserin Çerkes diline ve dil sanatlarına ilgi duyan araştırmacılar, akademisyenler ve dilbilimciler için de kaynak niteliği taşımasını önemsediklerini kaydetti.
“Çerkes dili, mitolojisi ve tarihi üzerine çalışmalarımı sürdürüyorum”
“Çerkes Bilmeceleri”nin ardından yeni kitap ve kültürel yayın projeleri üzerinde çalışmayı sürdürdüğünü belirten Aydın şunları söyledi: “Çerkes Bilmeceleri” çalışmasının ardından yeni kitap veya kültürel yayın projeleri yapmayı hedeflediğini belirterek şunları söyledi:Halihazırda devam etmekte olan projelerin yanı sıra yeni proje düşüncelerim de elbette var. Fakat bunlar çoğu, uzun soluklu projeler olduğundan bol okumalar yapmak, materyaller toplayarak onları işlemek ve en önemlisi bunları yapacak zamanı planlamak şart. Birkaç projemden bahsetmem gerekirse; “Çerkes Mitolojisi” üzerine çalışıyorum. Çerkes Mitolojisi’ne ait bütün unsurları toplu bir şekilde inceleyebileceğimiz bir eser yazıyorum. En uzun soluklu çalışmam o olacak gibi görünüyor. Bunun dışında “Proto-Çerkes Dili” üzerine düşüncelerimi paylaşacağım bir eser yazmaya devam ediyorum. “Çerkes Dilindeki Alıntı Kelimeler ve Onların Öz Çerkesçe karşılıkları” üzerine başka bir projem devam ediyor. Anadolu’nun ismi bilinen en eski uygarlığı olup, Çerkesler ile irtibatlandırılan Hattiler üzerine de bir eser yazmayı düşünüyorum. Umarım bu çalışmaları sonuçlandırabilir ve toplumun istifadesine sunabilirim.”
